گفتمان رادیویی و نمایش دموکراسی

 

رادیو و تلویزیون در ایران دو رسانه ای اند که به صورت متمرکز و تحت کنترل دولت اداره می شوند اما علی رغم  مدیریت یکسان شان به هیچ وجه به لحاظ گفتمان سازی یکسان عمل نمی کنند. رادیو در مقایسه با تلویزیون بازنمایی متکثرتری از اوضاع ارائه می دهد و دیدگاههای متفاوت تری در آن منعکس می شود. البته این تکثر بازنمایی تنها در مقایسه با تلویزیونی که به آشکارترین شکل در کار بازنمایی انگیزشی و قصدمندانه رویدادهاست معنا می یابد(به عبارت دیگر در شرایط معمولی اعتقاد نداریم که رادیو رسانه ای چند گفتمانی است).  در هرصورت در رادیو نظرات مخاالف بیشتر منعکس می شود. شخصیتهایی که در تلویزیون امکان حضور ندارند در "رادیو گفت و گو" مجال حضور می یابند. اکنون این سوال مطرح می شود که علی رغم مدیریت یکسان در این دو رسانه چرا رادیو سیاستهای بازتری دارد؟

پاسخ ساده می تواند این باشد که دولتهای ایدئولوژیک  به نمایش دموکراتیک از طریق برخی از رسانه ها احتیاج دارند و این نمایش دموکراتیک و چند گفتمانی را از طریق رسانه های قدرتمندی چون تلویزیون نمی توانند نشان دهند و بهترین راه نمایش دموکراسی رسانه ای از طریق رسانه های ضعیف است. رادیو نیز علی رغم پوشش عام و گسترده از قدرت مخاطبان اندکی برخوردار است به نحوی که میزان مخاطبان رادیو با روزنامه و مطبوعات( در جامعه شهری) برابری می کند. طبق تحقیق ملی که در سال 1383 انجام شده است(و این آخرین تحقیق ملی است که در اختیار داریم) 64 درصد مردم اساسا از رادیو استفاده نمی کنند. رادیو بیشتر رسانه ای مردانه و مرتبط با سنین بازنشستگی و  با افراد تحصیلات پایین است. این مشخصات نشان دهنده این امر است که رادیو به مثابه رسانه ای غیر فراگیر و ضعیف است.

 

مصرف رادیو، تلویزیون و روزنامه به تفکیک جامعه شهری و روستایی*

میزان مصرف رسانه ای در ایران

هر روز استفاده می کنم

 

رادیو

روزنامه

تلویزیون

جامعه شهری

15.1

16.7

85.3

جامعه روستایی

21.5

5.7

79.8

         

 

 

 

داده های تحقیقات پیمایش ملی انجام شده در سال 1383 [1]نشان می دهد که علی رغم تفاوت  در میزان دسترسی رادیو و روزنامه، میزان تفاوت چندانی در جامعه شهری میان این دو رسانه وجود ندارد. اما در جامعه روستایی همچنان رادیو مصرف بالاتری در مقایسه با روزنامه دارد. در هر حال رادیو نیز همانند روزنامه به لحاظ مصرف و استفاده در میان مردم رسانه ای ضعیف محسوب می شود. هم روزنامه و هم رادیو به لحاظ میزان مخاطب در فاصله زیادی با تلویزیون دولتی قرار دارند. براساس آنچه در جدول نمایش داده شده می توانیم پیرو گزاره ای که در نوشته"  رسانه قدرتمند و رسانه ضعیف"  آوردیم نتیجه دیگری نیز بدان اضافه کنیم و  آن نتیجه این است: رادیو اگرچه رسانه ای دولتی است اما دموکراتیک تر از تلویزیون عمل می کند و علت چندصدایی بودن رادیو(به استثنای بخش خبر) تابع همان منطق قلت مخاطب و نمایش دموکراسی است. به دلیل آنکه مخاطب رادیو چندان زیاد نیست شنیدن صداهای مخالف چندات مقاومتی بر نمی انگیزاند. این نکته ما را مجددا به اصل میزان مخاطب و درجه تحمل پذیری حاکمان حواله می دهد.بر مبنای این اصل درجه تحمل پذیری یک" رسانه متکثرتر" تا آنجا ممکن است که آن رسانه از مخاطبان زیادی برخوردار نباشد. اما چرا وجود رسانه های ضعیف و در عین حال متکثر در "جامعه ایدئولوژیک" ضرروی بنظر می رسد. اکنون که عدم احساس ضرورت پیامهای متکثر و بازنمایی های متفاوت از سوی سیاستگذران آشکار شده است پاسخی جز نمایش دموکراسی باقی نمی ماند.  

سخن پایانی آنکه روزنامه و رادیو علی رغم ضعیف بودنشان به لحاظ مصرف و مخاطب تفاوتهای زیادی با یکدیگر دارند. مطابق داده های پیمایش ملی،  رادیو رسانه ای روستایی تر و روزنامه رسانه ای شهری است. در پست دیگری راجع به این فرضیه تامل می کنیم که چرا رسانه های ضعیف و چندصدایی تر و غیر دولتی تر با زندگی شهری همبسته ترند؟

مطالب مرتبط با این موضوع

وبلاگ دکتر محدثی

http://hmohaddesi.blogfa.com/post-66.aspx

وبلاگ دکتر رضایی

http://velashedi.blogfa.com/

*منبع: نتایج یافته های پیمایش ملی تحولات فرهنگی ایرانیان  1383، مناطق شهری و روستایی، محسن گودرزی،سازمان تبلیغات اسلامی.

[1] این گزارش بعد از پیمایشهای معروف وزرات ارشاد آخرین پیمایش ملی ملی است که در ایران در اختیار ما قرار دارد.

/ 16 نظر / 7 بازدید
نمایش نظرات قبلی
اویسی

با سلام آقای دکتر به نظر می رسد مجموعه بحث شما و تحلیل جنابعالی مبنی بر اینکه: "دولتهای ایدئولوژیک به نمایش دموکراتیک از طریق برخی از رسانه ها احتیاج دارند و این نمایش دموکراتیک و چند گفتمانی را از طریق رسانه های قدرتمندی چون تلویزیون نمی توانند نشان دهند و بهترین راه نمایش دموکراسی رسانه ای از طریق رسانه های ضعیف است". منعکس کننده آن است که ملاک در نظر گرفته شده در خصوص ضعف رسانه رادیو نسبت به تلویزیون بسیار "کمی" بوده و به ابعاد و ویژگی های کیفی رسانه رادیو توجهی نشده است. 1- سرعت و سهولت انتقال پیام در رادیو 2- زمینه تفکر و تعمق بیشتر مخاطب و در نتیجه نهادینه تر کردن آن 3- انتخاب و گزینش رسانه رادیو از سوی پیام گیر 4- تاثیر عنصر صدا در حد بالا 5- شرکت فعال ذهن و تخیل مخاطب و بسیاری از ویژگی های کیفی دیگری که در رسانه رادیو وجود دارد، و می تواند در "نتیجه بخشی نهایی" یک پیام تاثیر اساسی داشته باشد نادیده گرفته شده است. و اگر با چنین دیدی دست اندرکاران رسانه ای، رادیو را به عنوان ابزاری برای نمایش دمکراسی انتخاب کرده اند، دمکراسی خواهان باید از لطفی که شامل حال آنان شده

سالار

منظورم از چند دلیل ساده که گفتم یکی حضور و وجود دکتر خجسته برای سالیان متمادی در راس رادیوست. خجسته با همه ی مدیران صدا و سیما فرق دارد و کلا سلیقه ی رسانه ای دموکرات منشانه تری دارد. این را در کنار نسبتی که با رهبری دارد بگذارید و حدس بزنید که حرفش در سازمان صدا و سیما چقدر خریدار دارد. بالاخره چیزی که ما از رادیو بعد از انقلاب میشناسیم بیشتر حاصل کار و سلیقه ی اوست. همین الان هم اگر مدیران رادیو را با تلویزیون مقایسه کنیم میبینیم خیلی فرهیخته تر هستند و بیشتر شخصیت فرهنگی دارند تا سیاسی. این ها همه مدیران دوره ی خحسته اند. حالا که خجسته رفته اگر از اقتدارش هم در سازمان کاسته شود خواهید دید که رادیو هم چطور رنگ عوض میکند.

سلام آقای دکترکاظمی شما از دکتر اباذری خبر دارید؟ الان نزدیک یک ماه که هیچ اثری از ایشون تو دانشکده نیست!؟

گوهرتاج-عظیم نژاد

سلام استاد محترم.افکار و ذهنیت شما دقیقا به روز است.شما یک جامعه شنای فوق العاده اید.همیشه مسایل و موارد حساس و مطرح را من از وبلاگ و نوشته های شما می گیرم.صبح ها تو ماشین در راه اداره اجبارا رادیو گوش میکنم.چند وقته در این فکر بودم که مجریان رادیو کما کان حرف های خاصی می زنند و انگار فضای مانور دادن کلامی براشون بسیار بسیار باز تر از تلویزیون است.خلاصه که جای شکرش باقیه.حالا سوال من اینه که واقعا این فضای تنگ نه چندان باز رادیو به توجه به مخاطبان کم به فرهنگ احتمالا غیر آکادمیک چه کارکردی برای متولیان امر دارد؟

بخیرنیا

سلام ، به نظر میاد در بحث هایی که شده جای بحث مخاطب فعال و چگونگی مصرف پیام خالیه . شاید دیدگاه های ایدئولوژیک از این موضوع غافل باشند ، اما رفتار جامعۀ ما در موارد متعددی نشون داده که با وجود ثبات نسبی سیاست های صدا و سیما ، مردم واکنش های متفاوتی نشون دادن و کاملا در جهت عکس عمل کردن . سکوت همیشه علامت رضا نیست .

حیدری

سلام دکتر ، ماحصل بحث شما این است که حکومت با آگاهی از مخاطب پایین رسانه رادیو ، فضای دموکراتیک تری را در اطلاع رسانی در این رسانه به منظور نمایش دموکراسی ، پیش گرفته است . اما دکتر جان ، اگر هدف افکار عمومی جامعه خودمان است در صورتی عده کمتری از این رسانه استفاده می کنند در این حالت نمایش دموکراسی عقیم نمی ماند ؟

م محمدی

سلام دکتر با نظر شما موافقم تلویزیون بزرگترین گروه مخاطب را داراست و آنچه افراد در مورد مسائل می دانند به طور فزایندهای از برنامه های تلویزیونی است اما باید توجه داشت که حتی افراد عادی نیز در مواردی متون رسانه ای را فعالانه تفسیر می کنند و گاه حتی به گونه ای که با معنای مورد نظر تولیدکنندگان آن مغایرت دارد رسانه ها هم محل سلطه و هم محل مقاومت اند.

سعيد

جناب دكتر با سلام و خسته نباشيد. به نظر مى‌رسد كه در جامعه ما نيز از راديو بعنوان سپاپ اطمينان به خوبى استفاده مى‌شود. اما تلويزيون هم گاهى اين نقش را در مواردى به عهده مى‌گيرد كه البته معمولاً پس از گذشت زمان با توجه به آگاهى بيننده، (كه معمولاً بر حسب تجربه كسب مى‌شود) او پى به ماهيت هدف رسانه كه در واقع انحراف ذهن مخاطب از متن موضوع به حاشيه است مى‌برد.

n.b

رسانه ی چندگفتمانی یعنی چی؟